Inhoudsopgave
Wat is synesthesie?
Synesthesie betekent letterlijk 'vermenging van zintuigen': een bepaalde ervaring of sensatie roept steeds een extra sensatie op, bijvoorbeeld het zien van de letter A roept een felrode kleur op. Andere vormen zijn bijvoorbeeld kleuren zien bij muziek, woorden proeven, of geuren voelen. Er zijn meer dan zestig soorten synesthesie bekend (zie http://www.daysyn.com/types-of-syn.html).
Hoeveel kinderen hebben synesthesie?
Synesthesie is onbekend, en daarom denken mensen vaak dat het weinig voorkomt. Het tegendeel is waar. Ongeveer 4% van alle mensen heeft een vorm van synesthesie. Dat is gemiddeld een kind in elke klas!
Synesthesie is echt
Synesthesie is geen verbeelding, levendige fantasie of hallucinatie. Het is een neurologisch verschijnsel dat wetenschappelijk is aangetoond, in zowel de hersenen als in het gedrag van synestheten. Het is geen ziekte of stoornis, en geen psychologische of psychiatrische aandoening.
Kan een kind getest worden op synesthesie?
Omdat synesthesie geen ziekte is, is er geen medische test, en ook geen officiële 'diagnose' van synesthesie. Als een kind ervaringen deelt die lijken te wijzen op synesthesie, is een eerste stap om een gesprek met het kind aan te gaan en meer te leren over zijn of haar ervaringen. Daarnaast is het goed om na te gaan op welke manier deze ervaringen het kind helpen of juist in de weg zitten. We hopen u hiermee te helpen door hieronder zowel wetenschappelijke kennis te delen als de tips die we door de jaren heen vernomen hebben van synestheten, en van de ouders van kinderen met synesthesie.
Vormen van synesthesie
Synesthesie kan allerlei vormen aannemen, bijvoorbeeld:
- Kleuren zien bij letters, cijfers, of dagen van de week
- Iets ruiken of proeven bij het horen van een woord
- Iets horen bij het zien van een bewegend patroon
- Nummers voor je (of om je heen) zien op een lijn of als een vorm
- Letters of cijfers die een persoonlijkheid hebben
- De pijn van andere mensen voelen alsof het eigen pijn is
Sommige soorten komen relatief vaak voor, zoals gekleurde letters zien. Veel mensen met synesthesie hebben meerdere vormen van synesthesie.
De voordelen van synesthesie
Volwassenen met synesthesie vertellen vaak over de voordelen van synesthesie. Bijvoorbeeld dat ze geen agenda nodig hebben omdat ze gebruik kunnen maken van hun eigen synesthetische mentale tijdlijn in de ruimte (waarbij ze soms letterlijk over hun schouder kijken naar de datum op hun tijdlijn). Anderen gebruiken synesthetische kleuren om iets te onthouden, bijvoorbeeld de spelling van woorden of namen van mensen. Of de synesthesie helpt bij het maken van muziek, omdat voor hun een bepaalde toon een bepaalde kleur heeft. Voor kunstenaars en musici kan hun synesthesie een bron van inspiratie zijn.
Problemen bij synesthesie
Helaas zijn er ook nadelen aan het hebben van synesthesie. Een belangrijk nadeel, met name voor kinderen, is het gevoel 'anders' te zijn. Als in hun omgeving geen kennis is over synesthesie, kan er negatief, lacherig, of zelfs boos gereageerd worden op uitspraken die voor hen volkomen logisch zijn (bijvoorbeeld, '2 + 3 is blauw'). Het is dus van belang niet alleen aan het kind zelf, maar ook aan de omgeving uit te leggen dat synesthesie 'echt' is, en dat normale, gezonde mensen synesthesie kunnen hebben.
Een tweede nadeel is dat er mogelijk een teveel aan prikkels en sensaties ontstaat. Naast de gewone prikkels en ervaringen zijn er ook nog de extra (synesthetische) ervaringen. Dit kan vermoeiend zijn of zelfs als overweldigend ervaren worden. Onderzoek heeft laten zien dat op latere leeftijd de intensiteit van synesthetische kleuren afneemt. Andersom horen we van kinderen juist dat de synesthetische kleuren erg fel kunnen zijn. De felheid van de synesthetische kleuren kan hoofdpijn geven tijdens het lezen. Ook kunnen felle kleuren afleidend of verwarrend zijn tijdens schooltaken zoals lezen of rekenen. Het goede nieuws is dat hier oplossingen voor bestaan. Uit onderzoek weten we dat de felheid van synesthetische kleuren afneemt als het contrast tussen letters en achtergrond minder is; dus donkergrijze letters op een lichtgrijze achtergrond, in plaats van zwarte letters op een witte achtergrond. Ook vertelden ouders dat lezen makkelijker gaat als er gebruik wordt gemaakt van fysieke of digitale kleurfilters. Als een kind klaagt over hoofdpijn en/of felle kleuren tijdens lezen of rekenen, kan het de moeite waard zijn om te experimenteren met vergrotingen, verschillende lettertypes, donkerblauwe in plaats van zwarte letters, blauwfilter op de laptop, alleen grijze kleuren gebruiken, etc. Het kan even puzzelen zijn om te vinden wat werkt: omdat elk kind een eigen soort synesthesie heeft, heeft ook elk kind een eigen oplossing nodig.
Een derde nadeel is dat 'verkeerde' kleuren het leerproces van kinderen kan verstoren. Veel lesmateriaal is in kleur: letterslingers met gekleurde letters, gekleurde cijfers in het werkboek, opdrachten om alle werkwoorden rood te kleuren en zelfstandig naamwoorden groen. Vergelijk dit met 'rood' roepen terwijl je het woord 'blauw' voor je ziet; dat is verwarrend. En voor een kind met synesthesie zijn haar of zijn kleuren ook heel logisch waardoor de verkeerde kleuren ook verwarrend kunnen zijn. Sommigen kunnen hierdoor zelfs boos reageren: 'een 4 is níet groen!' Ook voor dit nadeel zijn oplossingen te vinden, zoals zoveel mogelijk alles in zwart-wit aan te bieden, of waar mogelijk het kind zelf de kleuren te laten kiezen. Of een andere manier van kleurgebruik. Rood omcirkelen in plaats van het woord zelf rood kleuren, kan voor een kind met synesthesie al veel aanvaardbaarder zijn.
Gewoon leuk
Gelukkig geven veel volwassenen en kinderen aan vooral plezier te hebben van hun synesthesie. Ze genieten van hun extra kleurrijke wereld. Zoals Robin (14 jaar) zegt: 'Een boek met alleen zwarte letters, dat is toch saai?!'
Mocht u nog verdere vragen hebben, dan horen we dit graag bij 'contact'. Omdat synesthesie geen medische of klinische conditie is, kunnen we helaas geen individuele diagnose per kind aanbieden. Als u ouder bent van een kind met synesthesie en u wilt hierover in gesprek met de school, dan kunt u bij ons een brief aanvragen met wetenschappelijke uitleg van synesthesie, bij 'contact'.
Het belangrijkste is dat kinderen weten dat ze synesthesie hebben, en dat ze vrij over hun ervaringen kunnen vertellen. Neem hun verhaal serieus, zoek (waar nodig) uit hoe het kind geholpen kan worden, en geniet samen van de kleurrijke ervaringen.